Digitale Transformatie gaat beter met heldere afspraken

Een belangrijk thema binnen de Normalisatieagenda van NEN is Digitale Transformatie. Een van de grote wereldwijde transities die ook Nederland en Europa grote kansen biedt. Zoals bij het opbouwen van een nieuwe, Europese cloud: GAIA-X. Tijdens een eerste rondetafel over dit thema gingen stakeholders samen op verkenning naar wat er nodig is om nieuwe digitale toepassingen sneller en beter te kunnen ontwikkelen én adopteren.

Digitale transformatie is een van de grote thema’s van deze tijd. Het is een immens thema met grote gevolgen, die veel verder reiken dan sec ‘digitalisering’. Waar je bij digitalisering bestaande producten digitaal maakt, gaat digitale transformatie ons complete denken én doen veranderen. Nederland moet mee in die digitale innovatie, omdat het belangrijk is voor onze economie, nationale veiligheid en internationale relevantie. Om daarin zo effectief mogelijk te zijn, zijn vertrouwen en samenwerking essentieel, weet Yvette Mulder, consultant bij het cluster ICT bij NEN en thema-expert Digitale Transformatie. 'Zonder vertrouwen worden digitale toepassingen niet geadopteerd en zelfs tegengehouden. En bij het ontbreken van verregaande samenwerking tussen organisaties, ketens, sectoren en ecosystemen stagneert digitale innovatie.' Normen vergroten het vertrouwen en faciliteren een effectieve samenwerking. Ze zorgen voor goed doordachte, breed gedragen afspraken. Normen zijn bruikbare handvatten om risico’s te beperken, blokkades op te heffen en digitale toepassingen zo verantwoord en effectief mogelijk te ontwikkelen en te gebruiken.

Subthema’s uit de rondetafel

In de eerste rondetafel over het thema Digitale Transformatie schoven diverse kopstukken uit het Nederlandse veld aan. Onder meer vertegenwoordigers uit de landelijke en regionale overheid, energie- en bouwsector, gezondheidszorg en onderzoeksveld kwamen bijeen. Mulder: 'Op basis van de behoefte in de markt en de onderwerpen in de belangrijkste strategische beleidsagenda’s hebben we in de eerste rondetafel vijf thema’s vastgesteld. Het zijn die gebieden, waar de uitdagingen binnen digitale transformatie zich uiten én waar normalisatie heel nadrukkelijk waarde kan toevoegen. De stakeholders kwamen tot het volgende, onderling sterk verbonden, kwintet: Vertrouwen, Ecosysteem & Samenwerking, Datamanagement, Digitale vaardigheden en Artificial Intelligence.'

'NEN kan de stoomtankers en kleine bootjes met elkaar verbinden, partijen bij elkaar brengen. Daarbij doet de stem van de kleine bootjes er meer toe dan ooit.'

Vertrouwen, waarden en ethiek

In een digitaliserende wereld draait het niet alleen om de techniek, het gaat ook om het vertrouwen in de technologie. Is dat er niet, dan stokt de digitale transformatie: bedrijven weigeren samen te werken, consumenten gebruiken toepassingen niet en data-uitwisseling blijft achterwege. 'Vertrouwen is het langstdurende en meest complexe thema om mee om te gaan binnen de transformatie. Tegelijkertijd kun je op het gebied van vertrouwen de meeste impact hebben', denkt Mulder. Normalisatie kan veel bijdragen. 'Je kunt het proces van digitale transformatie op zichzelf niet normaliseren; dat is voor elk bedrijf anders en gebeurt op een ander moment. Je kunt wél de randvoorwaarden in normen gieten. Welke veiligheidseisen gebruik je bij de uitwisseling van data? En hoe koppel je bijvoorbeeld ethiek aan kunstmatige intelligentie?'

Ecosystemen en samenwerking

In de digitale transformatie staat niets op zichzelf. Alles is onderling verbonden. Iedere dienst, toepassing, product, ketenpartner en sector beïnvloedt anderen en wordt zelf beïnvloed. Het leidt tot veel complexiteit en vraagt om ecosysteem-denken. 'In de digitale wereld heb je elkaar meer dan ooit nodig. De bekende, grote partijen staan in contact met nieuwkomers en start-ups. Zie het als een stoomtanker met een heleboel kleine speedbootjes eromheen. Start-ups komen met oplossingen, waarmee het moederschip nooit komt, doordat het minder wendbaar is. En de meeste van die speedbootjes worden in de woeste zee verzwolgen, maar sommige halen wél de oever!'

Die start-ups hebben ontzettend veel invloed en zijn disruptive; ze veranderen de regels en het spel, ook voor de veel grotere, traditionele partijen. Mulder: 'Ecosysteem-denken kun je niet standaardiseren, het is een tool waarmee je standaardiseert. NEN kan de stoomtankers en kleine bootjes met elkaar verbinden, partijen bij elkaar brengen. Daarbij doet de stem van de kleine bootjes er meer toe dan ooit.'

Bij die verbondenheid waar NEN voor zorgt is resilience, robuustheid, van belang. Door de sterke onderlinge afhankelijkheid van de partijen in de markt, betekent het haperen van één radartje soms het stokken van een heel systeem. En, zo blijkt uit de rondetafel, er is grote behoefte aan normen voor het vergroten van robuustheid van anders zo fragiele systemen.

Datamanagement

Data zijn de brandstof voor digitale transformatie. En dat maakt datamanagement logischerwijs zeer belangrijk. Tijdens de rondetafel gaven de stakeholders aan veel uitdagingen te zien op het gebied van datamanagement. Want hoe creëer, verzamel en modelleer je data? En hoe sla je ze op, pas je ze toe en maak je ze toegankelijk? De stakeholders lieten weten dat er behoefte is aan het in normen vastleggen van datamodellen voor specifieke toepassingen, ketens en sectoren. 'Ook bleek er behoefte aan het onderling uitwisselen en verbinden van al die modellen én de achterliggende normen', benadrukt Mulder.

Normen kunnen eveneens helpen bij de interoperabiliteit, het delen van data, toegang verlenen tot data en de kwaliteit van de data. 'Voor ons is datamanagement een belangrijk aandachtsgebied. We gaan voortaan de boer op in de sectoren om te laten zien welke normen er al bestaan en welke bruikbaar zijn bij digitalisering. Zo voorkomen we dat partijen het wiel opnieuw hoeven uit te vinden. Op bijna alle onderwerpen, die er toe doen in de digitale transformatie, bestaan er immers normen en standaarden. De samenleving vraagt aan NEN om die met elkaar te verbinden.'

GAIA-X, de Europese cloud

Op het gebied van data verwacht NEN dat er een belangrijke rol is weggelegd voor de creatie van normen rondom clouddiensten. GAIA-X, een nieuw groot Europees cloud-project, trekt de aandacht. GAIA-X moet er over een paar jaar zijn en concurreren met cloudservers in de VS en Azië, werelddelen waar ze vaak heel andere ideeën hebben over privacy dan in Europa, en waar heel andere belangen spelen. Mulder: 'Daarom richten we een expertgroep met Nederlandse cloud-deskundigen op. Zij gaan de normen, die er al zijn, identificeren en kijken welke bruikbaar zijn voor die nieuwe Europese cloud. Dat zijn afspraken over infrastructuur, veiligheid, kunstmatige intelligentie en het gebruik van data. Zodat we straks niet meer afhankelijk zijn van andere clouds, maar een eigen Europees netwerk hebben.'

Digitale vaardigheden

Een succesvolle digitale transformatie vraagt om digitale vaardigheden. Het gaat dan niet alleen om de vaardigheden van IT’ers binnen een organisatie, maar juist ook om de groep die niet computertechnisch is onderlegd, maar wél IT-kennis moet kunnen toepassen. Dat zijn de beslissers, beleidsvormers, propositiemakers en inkopers van organisaties. In een digitale transformatie is eveneens van belang om bestuurders, burgers en consumenten digitaal vaardig te krijgen en te houden. Normen helpen daarbij. Zo kun je terminologie voor digitale vaardigheden en kennis standaardiseren. Ook kun je denken aan richtlijnen voor het effectief inrichten en ontwikkelen van IT-afdelingen. En er zijn handvatten nodig voor besluitvorming op het gebied van digitale vraagstukken door niet-IT'ers. 'Bij bedrijven, organisaties en de overheid moet kennis en kunde zijn op het gebied van digitale vraagstukken. Op het moment dat beleidsbepalers onvoldoende digitaal zijn onderlegd, is er de kans dat zij kansen en bedreigingen op dat gebied over het hoofd zien. Normen zorgen dat bedrijven rondom digitalisering veel zaken niet zelf hoeven uit te vinden', aldus Mulder.

Artificial Intelligence

Kunstmatige intelligentie, of Artificial Intelligence (AI) op zijn Engels, is de verzamelnaam voor technologieën die menselijke intelligentie nabootsen. In de meest doorontwikkelde vorm kan Artificial Intelligence zelf nadenken en beslissingen nemen. Door de veelzijdige inzetbaarheid beschouwen NEN en de stakeholders aan de rondetafel AI als absolute sleuteltechnologie voor alle sectoren.

Op het vlak van AI zien zij veel meerwaarde voor normen op het gebied van betrouwbaarheid en datamanagement;ook bij rondetafels over andere thema’s, zoals mobiliteit, ging het hierover. Het gaat om normen op het gebied van onder meer vereisten, toetsingsmethoden, gebruik, inkoop en ethiek. 'Als je afspraken, vereisten, richtlijnen en best practices vastlegt in normen, dragen ze bij aan een versnelde adoptie van verantwoorde AI-toepassingen. Zo kunnen we de voordelen van de digitale transformatie sneller benutten', denkt Mulder.

Techniek ‘leven geven’

Hoe slim kunstmatige intelligentie op zichzelf ook is, het zijn de programmeurs – mensen - die de techniek ‘leven geven’. Normen zijn zeker van waarde bij het programmeren. Mulder: 'Als je verkeerde data gebruikt, neemt de AI op basis daarvan ook niet de juiste beslissingen. En er mag geen data in die zou kunnen leiden tot discriminatie. Leeftijd of geslacht mogen er niet toe doen, dus die mogen ook niet in het ‘bronbestand’ voorkomen. Je ziet wat er gebeurt als je op basis van foute informatie of vooroordelen beslissingen gaat nemen. Dat kan voor onschuldige mensen desastreus uitpakken.'

Databronnen toevoegen of updaten

Normen helpen AI ook op een ander vlak. Door te werken met heldere normen in de techniek van AI is het makkelijker om aanvullende databronnen toe te voegen of te updaten. Een voorbeeld: als jij met je auto de stad in rijdt, kan kunstmatige intelligentie je vertellen waar straks bij jouw bestemming een parkeerplaats vrij komt. Maar de computer moet ook leren, en moet soms ook worden aangepast. Verdwijnen er parkeervakken of worden er nieuwe parkeergarages geopend, dan moet ook de AI-software dat weten. Als je de manier waarop je zulke data in AI kunt updaten standaardiseert, gaan zulke processen efficiënt en foutloos.

‘Lifecycle for AI’

Normalisatie maakt het bovendien gemakkelijker om bestaande algoritmes ‘om te bouwen’ voor nieuwe toepassingen, om zo fouten en verkeerde werkingen te voorkomen en ontwikkeltijd te besparen. Dan moet je dus ook kunnen controleren of je de gebruikte data moet wijzigen voor die nieuwe toepassing. Want misschien geven die wel andere uitkomsten dan je verwacht op basis van het vorige AI-systeem waar je het toepaste. ‘Lifecycle for AI’ noemen we dat en dat gaat ook over het onderhouden van een AI-systeem; hoe je controleert dat een algoritme na verloop van tijd nog steeds de vereiste resultaten geeft - zonder fouten, bias of haperingen. De techniek rondom AI lukt wel, daarin zit niet zozeer de uitdaging, al wordt er nog volop geëxperimenteerd, besluit Mulder. 'De vraag is vooral: hoe houden we als mensen het juiste toezicht, hoe houden we het beheersbaar en veilig? Juist bij dat soort ethische randvoorwaarden gaat normalisatie helpen.'

Meewerken aan de ambities?

In de Normalisatieagenda zijn per thema hoofdonderwerpen benoemd die voortkomen uit interviews en rondetafelgesprekken met stakeholders die zich regelmatig mengen in het maatschappelijk debat. NEN wil ook in de komende jaren met bedrijven en organisaties verder werken aan de ambities van Nederland. Juist door deze partijen met elkaar verbinden en samen grote stappen voorwaarts zetten helpen we Nederland vooruit. Ook verder werken aan de ambities van Nederland en meepraten? Download de Normalisatieagenda en neem contact op met Maud Damme of Marc Ritter, e-mail normalisatieagenda@nen.nl